Qaybta: Maqaalo ID: GG-4509 6 daqiiqo akhris
■ Maqaalo DOC: GG-4509

Khiyaanada jacaylka online iyo sida loo hubiyo qofka

Khiyaanada jacaylka online waxay u socdaan tallaabooyin la mid ah. Halkan waa calaamadaha, sida loo hubiyo qofka, iyo waxa la sameeyo haddii lacag la bixiyay.

Sawir kayd ah: Couple walking dog at Buckingham Fountain
Sawir kayd ah: Marmstrong21 / Wikimedia Commons, Public domain

Khiyaanada jacaylka online waxay ka bilaabataa astaanno been ah: khiyaanayaasha jacaylka online ku samaystaan astaanno been ah bogagga iyo abka is-barashada, waxay dhisaan kalsooni, kadibna waxay abuuraan sheeko oo ay lacag ku weydiistaan, sida ay sheegtay Guddiga Ganacsiga Federaalka ee Maraykanka (FTC).

Jawaabta kooban: ha u dirin lacag ama hadiyado qof aanad shaqsi ahaan la kulmin. FTC waxay ku talisay: ‘Ha u dirin lacag ama hadiyado jacaylkaaga aanad shaqsi ahaan la kulmin.’

Tirooyinka maqaalkan ku jira waa warbixinno ay dadka Maraykanka ahi iskood u sheegeen sannadkii 2022. Habka khiyaanadu u shaqayso inta badan waa isku mid, laakiin tirooyinka halkan ku jira waa kuwo Maraykan ah.

Qodobbada muhiimka ah

  • Khiyaanadu waxay u socotaa isku-xigxig: astaan been ah, jacayl degdeg ah, u wareejin meel kale, sabab looga baxo kulanka, iyo codsi lacageed.
  • Qof aan weligii aadan arkin oo lacag ama koodhka kaarka hadiyadda weydiista waa calaamad weyn oo digniin ah.
  • Sawirka waa lagu hubin karaa raadinta sawirka (reverse image search), magacana raadinta magaca iyo ereyga “scam”.
  • Haddii aad lacag bixisay, ku wac bangigaaga ama shirkadda lacag-bixinta isla markiiba.

Sida khiyaanada jacaylka online u socoto

Khiyaanooyinka badankood waxay raacaan hab la mid ah. Waa tan lagu kala garan karo marxalad kasta:

  1. Astaan been ah. Khiyaanayaashu waxay samaystaan astaanno been ah oo ay ku jiraan sawirro iyo xog aan run ahayn, sida ay sheegtay FTC.
  2. Jacayl degdeg ah. Scamwatch (Australia) waxay sheegtay in xiriirku si degdeg ah u socdo, khiyaanayaashuna dhakhso u sheegaan dareen xooggan. Waxay intaa ku daraysaa in qaar ay laga yaabo inay sannado qaadaan iyagoo kalsooni dhisaya.
  3. U wareejin meel kale. FTC waxay sheegtay in khiyaanayaashu markiiba doonayaan inaad la xiriirto iyaga iimeel, taleefan ama fariin, meel ka baxsan goobta aad ku kulantay.
  4. Sabab looga baxo kulanka. Scamwatch waxay sheegtay in had iyo jeer ay jirto sabab ay ugu sheegaan inaysan shaqsi ahaan ama muuqaal ahaan kula kulmi karin. Sida ay sheegtay Xarunta Canada ee Ka-hortagga Khiyaanada (CAFC), isku dayga kulanka shaqsiga ah weligood ma dhaco, had iyo jeerna waxaa jira sabab.
  5. Sheeko iyo codsi lacageed. FTC waxay sheegtay in khiyaanayaashu sheeko abuuraan, kadibna lacag weydiistaan. Sida ay sheegtay CAFC, marka kalsooni la helo, khiyaanayaashu waxay bilaabaan inay caawimaad maaliyadeed weydiistaan.

FTC waxay sheegtay in khiyaanayaashu ay sheegaan inay jacayl run ah ku jiraan, laakiin ay ku nool yihiin meel fog. Waxay xustay in sababaha ugu caansan ay yihiin saldhig militari oo fog (kan ugu badan), madal saliid oo badda dhexdeeda ah, ‘macallin’ maalgashi crypto ah, xirmo qiimo leh oo la sheego inay u baahan tahay kharash ka hor inta aan la gaarsiin (taas oo been ah), iyo xaalado degdeg ah sida jirro, dhaawac ama xabsi.

Waxa tirooyinku muujinayaan

FTC waxay ku sheegtay warbixin ay soo saartay 9 Febraayo 2023 in sannadkii 2022 ay ku dhowaad 70,000 qof sheegeen khiyaano jacayl, iyo in khasaaraha la sheegay uu ahaa $1.3 bilyan. Qiimaha dhexe ee khasaaraha la sheegay waxa uu ahaa $4,400.

Lacagta intooda badan waxaa lagu lumiyay crypto iyo wareejin bangi. Kaararka hadiyadda ayaa ahaa habka ugu badan ee la sheegay, oo ah 24% warbixinnada khasaaraha. Jadwalkan waxa uu muujinayaa khasaaraha dhexe ee habkii lacagta lagu bixiyay sannadkii 2022, sida ay sheegtay FTC.

Habka lacag-bixintaKhasaaraha dhexe (doollar)
Crypto$10,079
Wareejin bangi$10,000
Kaarka hadiyadda$700
App lacag-bixin$650

Dadka lacagta lumiyay, 40% waxay yiraahdeen xiriirku wuxuu ka bilowday shabakadaha bulshada, 19% na website ama app, sida ay sheegtay FTC.

Calaamadaha digniinta

  • Qofku wuxuu si degdeg ah kuu sheegayaa jacayl xooggan, kolkii aad aqoon yar isu leedihiin. CAFC waxay ku talisay inaad shaki ka qabto marka qof aadan la kulmin uu kuu sheego jacaylkiisa.
  • Had iyo jeer wuxuu leeyahay sabab uusan kuugu iman karin ama muuqaal ugu hadli karin.
  • Wuxuu kuu sheegayaa inaad isaga oo kaliya aamino, ama aad xiriirka qarisid, sida ay sheegtay Scamwatch.
  • Wuxuu kaa codsanayaa lacag, crypto, ama lambarrada sirta ah ee kaararka hadiyadda. FTC waxay sheegtay in khiyaanayaashu ay dadka u sheegaan inay lacag ku soo diraan Western Union ama MoneyGram, ama ay siiyaan koodhka kaarka hadiyadda.
  • Wuxuu kaa codsanayaa inaad maalgeliso ganacsi cusub ama crypto. CAFC waxay sheegtay in tani ay tahay hab sii kordhaya ee khiyaanayaasha.
  • Wuxuu kaa codsanayaa lacag aad ku helayso xirmo ama hadiyad. FTC waxay sheegtay in kharash kasta oo lagu weydiiyo si aad xirmo uga hesho qof online ah ay tahay khiyaano.

Sida loo hubiyo qofka

Scamwatch waxay ku talisay inaad sawirrada qofka ku sameyso raadinta sawirka (reverse image search), si aad u aragto haddii isla sawirkaas internetka ku jiro meelo kale oo magacyo kala duwan leh. Waxay kaloo ku talisay inaad magaca qofka raadiso adigoo ku darsanaya ereyga ‘scam’.

FTC waxay sheegtay inaad hubiso haddii sawirka qofka ku xiran yahay magac kale, ama haddii xogta uu bixiyay isku-dhaf tahay. Weydiiso inaad muuqaal ku wada hadashaan. Haddii mar kasta uu diido, tani waa calaamad digniin ah.

Sidoo kale, u sheeg saaxiib ama xubin qoyska ah wixii uu kuu sheegayo. FTC waxay sheegtay in walaaca ay kuu muujiyaan saaxiibbadaa ama qaraabadaadu loo qaato si dhab ah.

Waxyaabaha aan waligood la samayn

  • Ha u dirin lacag ama hadiyado qof aanad shaqsi ahaan la kulmin, sida ay ku taliyay FTC.
  • Waligaa, xaalad kasta, ha u dirin lacag qof aanad weligaa la kulmin, sida ay sheegtay Xarunta Canada ee Ka-hortagga Khiyaanada (CAFC).
  • Ha ugu dirin lacag qof aanad aqoon adigoo isticmaalaya Western Union, MoneyGram ama kaarka hadiyadda.
  • Ha aamini qof ku weydiiya crypto, lambarrada kaarka hadiyadda ama wareejin lacag, sida ay ku talisay FTC.
  • Ha bixin kharash si aad xirmo u hesho.
  • Ha qarin xiriirka haddii qofku kaa codsado.

Haddii aad raadinayso shaqo ama maalgashi online ah, ka akhri sidoo kale calaamadaha shaqooyinka online ah ee been abuurka ah.

Haddii aad lacag bixisay: tallaabooyinka ugu horreeya

  1. Ku wac bangigaaga ama shirkadda lacag-bixinta isla markiiba. FTC waxay ku talisay inaad u sheegto inaad lacag siisay khiyaanayaal, oo aad weydiisato lacagta lagu celiyo. Scamwatch waxay ku talisay inaad si degdeg ah ula xiriirto bangigaaga ama kaarkaaga.
  2. Haddii aad lacagta ku dirtay mobile money (tusaale ahaan M-Pesa ama EVC Plus), si dhakhso ah ula xiriir shirkadda adeegga. Tani waa talo guud oo ka dhalatay talada FTC iyo Scamwatch ee ah in isla markiiba la xiriiro bangiga ama shirkadda lacag-bixinta.
  3. Beddel furayaasha sirta ah ee akoonnadaada oo dhan, sida ay ku talisay Scamwatch.
  4. U sheeg goobta ama app-ka aad ku kulantay khiyaanayaasha, sida ay ku talisay FTC.
  5. Soo sheeg. Scamwatch waxay sheegtay in soo sheegistu ay gacan ka geysan karto joojinta khiyaanada iyo ogeysiinta dadka kale. CAFC waxay sheegtay in muhiim tahay in dhacdada si degdeg ah loo soo sheego. FTC waxay magacowday ReportFraud.ftc.gov inuu yahay bogga ay ku soo sheegto khiyaanada. Waa kanaal Maraykan ah; meelo kale la xiriir booliska.

Haddii qofku ku hanjabo lacag ama sawirro qarsoodi ah, FTC waxay tilmaantay complaint.ic3.gov, oo ah websaydhka IC3 ee FBI-ga Maraykanka. Meelaha ka baxsan Maraykanka, la xiriir booliska.

Lagu khiyaaneeyo ma aha ceeb

Scamwatch waxay sheegtay in khiyaanayaashu laga yaabo inay sannado qaadaan iyagoo kalsooni dhisaya. In lagu khiyaaneeyo ma aha ceeb. Haddii adiga ama qof aad jeceshahay laguu khiyaaneeyo, u sheeg qof aad aaminsan tahay, oo dhegayso talada saaxiibbada iyo qoyska.

Haddii aad rabto xiriir dhab ah oo guur u horseeda, ka akhri sidoo kale hagaha badbaadinta guurka.

Ilaha

Ogeysiis: Maqaalkan waa talo guud oo kooban, mana beddelayo la-talin xirfadle ku takhasusay xiriirrada ama qoyska.

Share X Facebook

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *