Fariin WhatsApp ama Telegram ah oo ballan qaadaysa lacag badan oo shaqo yar ah, ama faa’iido maalgashi la dammaanad qaaday, waxay noqon kartaa shaqo online ah oo been abuur ah. Maqaalkani wuxuu soo koobayaa calaamadaha digniinta ah iyo waxa la sameeyo haddii aad hore lacag u bixisay.
Talooyinka waxay ka yimaadeen hagayaal ay daabaceen Guddiga Ganacsiga ee Maraykanka (FTC) iyo Xarunta Amniga Internetka ee New Zealand (NCSC). Habka cabashada ee dalalkaas wuxuu khuseeyaa dadka halkaas jooga oo keliya. Ilahaasi ma sheegin waddo cabasho oo rasmi ah oo gaar u ah Soomaaliya.
Qodobbada muhiimka ah
- NCSC waxay tiraahdaa shaqo-bixiyayaasha sharciga ah guud ahaan lacag horay kuma weydiiyaan.
- NCSC waxay sheegtay in lacagta aad dad kale u gudbiso ay kaa dhigi karto qof lacagta dadka kale u gudbiya (money mule). Talo dheeraad ah (ma aha mid NCSC ka timid): ha u gudbin lacag ama xirmooyin dad aadan aqoonin.
- FTC waxay sheegtay in been abuurayaasha oo keliya ay dammaanad qaadaan faa’iido ama dakhli weyn.
- Haddii aad lacag bixisay, isla markiiba la xiriir shirkadda ama bangiga aad lacagta ku dirtay.
Calaamadaha shaqo online ah oo been abuur ah (8)
FTC iyo NCSC waxay kala sheegeen calaamadaha soo socda. Talo dheeraad ah (ma aha mid FTC ama NCSC ka timid): haddii mid ka mid ah calaamadahan uu ku soo baxo, hubi shaqada ka hor intaadan wax jawaabin.
- Waxaa laguu sheegaa inaad ka heli doonto lacag badan shaqo yar.
- Waxaa lagaa dalbaday lacag shaqada ka hor. FTC waxay tiraahdaa: ha bixin lacag si aad shaqo u hesho.
- Shaqo ayaa laguu ballan qaaday si degdeg ah, wareysi la’aan.
- Waxaa lagaa codsaday aqoonsi (ID) ama xogta bangigaaga goor hore.
- Waxaa lagaa codsaday inaad lacagta ku bixiso crypto (lacag dhijitaal ah) ama koonto dibadda ah.
- Shaqo-bixiyaha si toos ah looma gaari karo, wuxuuna door bidaa abbaarayaasha sida WhatsApp ama Telegram.
- Shaqadu waxay ku saabsan tahay dhaqaajinta lacag ama xirmooyin: jeeg (check) ayaad dhigtaa oo qayb ka mid ah u dirtaa qof kale, ama waxaad heshaa xirmooyin oo dib u dirtaa, ama waxaa lagaa codsadaa kaararka hadiyadda (gift cards).
- Shaqo-bixiyaha lama gaari karo: lambarka taleefanka ma shaqaynayo ama mareegtiisa waa la damiyay.
Hawlo fudud iyo lacag yar oo hore
NCSC waxay sharraxday qaab caan ah: waxaa laguu sheegaa hawlo online ah oo fudud, sida ‘like’ ka samaynta boostooyin. Bilowga lacag yar ayaa lagu siiyaa, ka dib lagu cadaadiyaa inaad lacag badan gelisid si aad hawl dheeraad ah u furto.
Lacagta yar ee hore waxaa lagu bixiyaa si ay kuu aaminto, laakiin lacagta aad gelinayso ayaa sii weynaata. Talo dheeraad ah (ma aha mid NCSC ka timid): haddii shaqo kaa dalbato lacag dheeraad ah si aad lacag u hesho, jooji.
Ha u gudbin lacag ama xirmooyin dad aadan aqoonin
FTC waxay sharraxday qorshaha jeegga been abuurka ah: waxaa lagu weydiiyaa inaad jeeg dhigato, qayb ka mid ah lacagtana aad u dirto qof kale. Jeegga wuu soo laabanayaa (bounce), bangigu wuu kaa dalban doonaa inaad lacagta celiso, khiyaaneeyuhuna lacagta runta ah ee aad u dirtay ayuu haysanayaa.
FTC waxay sheegtay in jeeg ku iibsashada kaararka hadiyadda ay tahay calaamad been abuur. Shaqada helidda xirmooyin iyo dib u dirista, iyadoo la tuuro xirmada asalka ah iyo rasiidhada, sidoo kale waa calaamad digniin ah, sida FTC sheegtay.
NCSC waxay sheegtay in lacagta aad u gudbiso dad kale ay kaa dhigi karto ‘money mule’. Talo dheeraad ah (ma aha mid NCSC ka timid): shaqo kasta oo kaa dalbata inaad lacag ama xirmooyin dhaqaajiso waa inay kuu noqotaa calaamad digniin ah.
Sida loo hubiyo shaqo-bixiyaha
FTC waxay kula talisay inaad raadiso magaca shirkadda oo ay la socoto erayo sida ‘scam’ (been abuur) ama ‘complaint’ (cabasho), si aad u aragto haddii dadka kale ay horay u soo sheegeen dhibaato. Talo dheeraad ah (ma aha mid FTC ka timid): ha wadaagin aqoonsigaaga (ID) ama xogta bangigaaga ka hor intaadan hubin shaqo-bixiyaha.
6 calaamadood oo dalab maalgashi been ah
FTC waxay ku tilmaamtay calaamadahan dalabyada maalgashiga ee been abuurka ah:
- Qof ku soo xiriira si lama filaan ah isagoo naftiisa ku sheegaya “maamule maalgashi”.
- Faa’iido la dammaanad qaaday ama sheegasho “khatar la’aan”. FTC waxay tiraahdaa in been abuurayaasha oo keliya ay dammaanad qaadaan faa’iido ama dakhli weyn.
- Sharraxaad aan cadayn meesha faa’iidadu ka imaanayso.
- Qof jacayl kuu muujinaya oo isla markaana kuu tilmaamaya talo maalgashi.
- Magac qof caan ah oo si been ah loo adeegsado.
- Ganacsi ku dhiirrigelinaya inaad horay ugu bixiso crypto. FTC waxay sheegtay in ganacsi sharci ah aanu sidaas dalban.
FTC waxay ku dartay in dadka la khiyaaneeyay qaarkood ay awoodi waayaan inay lacagta ka soo saaraan koontada been abuurka ah. Lacagaha crypto guud ahaan lama celin karo, mana leh ilaalin sharci.
Shaxda: calaamad iyo sababta ay digniin u tahay
Shaxdan waxay isku soo uruurinaysaa calaamadaha ay sheegeen FTC iyo NCSC, iyo sababta ay hay’ad walba u tiraahdo waa digniin.
| Calaamad | Sababta ay digniin u tahay |
|---|---|
| Lacag horay loo bixiyo | NCSC: shaqo-bixiyayaasha sharciga ah guud ahaan lacag horay kuma weydiiyaan |
| Heshiis degdeg ah, wareysi la’aan | NCSC waxay ku tilmaantay inay tani tahay calaamad shaqo been ah |
| Jeeg la dhigto oo qayb la dirayo | FTC: bangigu wuu kaa dalban doonaa inaad celiso, khiyaaneeyuhuna lacagta ayuu haysanayaa |
| Jeeg ku iibsashada kaararka hadiyadda | FTC: jeeg ku iibsashada kaararka hadiyadda waa calaamad been abuur |
| Helidda xirmooyin iyo dib u dirista | FTC: calaamad digniin ah |
| Shaqo-bixiyaha si toos ah looma gaari karo; wuxuu door bidaa WhatsApp ama Telegram | NCSC waxay ku tilmaantay inay tani tahay calaamad shaqo been ah |
| Faa’iido la dammaanad qaaday | FTC: been abuurayaasha oo keliya ayaa dammaanad qaadaya |
| Crypto horay loo dalbado | FTC: ganacsi sharci ah ma dalbado; lacagaha crypto guud ahaan lama celin karo |
Tusaale maxalli ah: arrinta forex ee 2019
Sida ay wariyeen Finance Magnates 25 Disembar 2019, wareegto ka soo baxday Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, iyadoo ku salaysan go’aanka guddiga 43/G ee 28 Oktoobar 2019, ayaa bangiyada ganacsiga ku amartay inay xiraan koontooyinka ganacsatada forex oo ay ka warbixiyaan lacagaha ku jira.
Faallo ay Yonis Ali Mukhtar ku qoray Somali Business Review (SBR) Disembar 2021 ayaa sheegaysa in shirkadaha forex ee 2019 ay isu uruuriyeen lacagta maalgashadayaasha, ballan qaadeen faa’iido 50-70%, ganacsatadu se way ka baxeen markay ururiyeen malaayiin doolar oo Maraykan ah. Qoraagu wuxuu sheegay in kaydka lacageed ee qoysaska lumay.
Tani waa aragtida qoraaga oo keliya, ma aha warbixin rasmi ah, mana helnay xaqiijin rasmi ah oo ku saabsan sheegashadaas. Ballan qaadyada faa’iido sare waxay ka mid yihiin calaamadaha FTC ku tilmaantay dalabyada maalgashiga ee been abuurka ah.
Haddii aad hore lacag u bixisay
FTC waxay kula talisay inaad isla markiiba la xiriirto shirkadda aad lacagta ku dirtay, sida bangigaaga ama adeegga lacagta mobaylka, oo weydiiso inay lacagta ku celiyaan haddii ay suurtagal tahay.
Haddii aad lacagta ku bixisay crypto, FTC waxay sheegtay in fursadda lacagta lagu soo celin karo inta badan ay yartahay. U gudbi cabasho goobta crypto-ga ama adeegga lacag bixinta aad isticmaashay.
Haddii aad la wadaagtay xog shaqsiyeed, FTC waxay kula talisay inaad ka digtoonaato xatooyada aqoonsiga.
Haddii aad raadinayso fursado shaqo oo online ah, akhri Lacag Ka Sameynta Internetka: 7 Qaab oo Sahlan iyo Sida Loo Bilaabo Ganacsi Online ah.
Ogeysiis: Maqaalkan waa macluumaad guud, mana aha talo maaliyadeed.