Dhiig-karka (hypertension) waa marka cadaadiska dhiigga ee xididdada ku jira uu aad u sarreeyo; WHO waxay u qeexaysaa 140/90 mmHg ama ka badan. Dadka badankood calaamado ma dareemaan, sidaa darteed cabbirka dhiiggu waa habka kaliya ee lagu ogaan karo, sida WHO iyo CDC sheegeen. WHO waxay qiyaastay in 2019 ay 36% ka mid ah dadka waaweyn ee Soomaaliya ee 30–79 jir ahaa qabeen dhiig-kar.
- Sababta dhiig-karku inta badan loo ogaan waayo
- Labada lambar ee cabbirka
- Xadka dhiig-karka: waxa ay hay’adaha kala duwan sheegaan
- Xaaladda adduunka
- Soomaaliya: waxa WHO qiyaastay
- Waxyaabaha kordhiya halista
- Dhibaatooyinka uu keeni karo
- Sida looga hortago ama loo xakameeyo
- Goorta la cabbiro dhiiggaaga
- Calaamadaha degdegga ah
- Ilaha
Sababta dhiig-karku inta badan loo ogaan waayo
Machadka Qaranka ee Wadnaha, Sambabada iyo Dhiigga ee Mareykanka (NHLBI), oo ka tirsan NIH, wuxuu sheegaa in cadaadiska dhiigga uu yahay xoogga dhiiggu ku saaro derbiyada halbowlayaasha (arteries), dhiig-karkuna yahay marka xoogaas uu inta badan aad u sarreeyo.
NHS waxay sheegtaa in dhiig-karku badanaa uusan calaamado keenin. CDC waxay sheegtaa inuusan inta badan lahayn calaamado digniin ah, dad badanna aysan ogayn inay qabaan. NHLBI waxay ku daraysaa in calaamaduhu inta badan aysan soo muuqan ilaa uu dhaliyo dhibaato caafimaad oo halis ah.
Cabbirka cadaadiska dhiiggu waa habka kaliya ee lagu ogaan karo haddii aad qabto dhiig-kar, sida CDC sheegtay; WHO-na waxay sheegtaa in qofku isagu qalab otomaatig ah (automated device) ku cabbiri karo, laakiin in xirfadle caafimaad qiimeeyo halista iyo xaaladaha la xiriira ay muhiim tahay.
Labada lambar ee cabbirka
Marka dhiiggaaga la cabbiro, waxaad aragtaa laba lambar, tusaale ahaan 140/90. Sida NHS sharraxday, lambarka koowaad waa cadaadiska sare (systolic): heerka ugu sarreeya ee cadaadiskaagu gaaro marka wadnuhu dhiigga ku riixo jirka. Lambarka labaad waa cadaadiska hoose (diastolic): heerka ugu hooseeya ee uu gaaro marka wadnuhu nasto inta u dhexeysa garaac kasta.
Xadka dhiig-karka: waxa ay hay’adaha kala duwan sheegaan
Hay’adaha caafimaadku isku xad ma wada isticmaalaan. Halkan hoose waxaa ku qoran waxa ay hay’ad kasta sheegtay, mid walbana si gooni ah.
| Hay’adda | Waxa ay sheegtaan |
|---|---|
| WHO | Dhiig-kar waa la ogaadaa haddii cadaadiska sare yahay 140 mmHg ama ka badan, ama kan hoose yahay 90 mmHg ama ka badan, ama labadaba, laba maalmood oo kala duwan. |
| NHS | 140/90 ama ka badan marka xirfadle caafimaad cabbiro, ama 135/85 ama ka badan marka guriga lagu cabbiro. |
| CDC | Dhiig-karku waa marka cadaadisku si joogto ah yahay 130/80 mmHg ama ka badan. |
| NHLBI | Caadiga waa cadaadis ka hooseeya 120/80; dhiig-kar waxaa la xaqiijiyaa akhrisyo joogto ah oo cadaadiska sare yahay 130 ama ka badan, ama kan hoose yahay 80 ama ka badan. |
Xadka CDC iyo NHLBI wuu ka hooseeyaa kan WHO iyo NHS. WHO dhiig-kar kuma xaqiijiso hal akhris oo keliya; waxay u baahan tahay cabbir laba maalmood oo kala duwan lagu sameeyay.
Xaaladda adduunka
- Qiyaastii 1.4 bilyan oo qof oo 30–79 jir ah ayaa 2024 adduunka ku qabay dhiig-kar, taas oo ah 33% dadka da’daas ah.
- Qiyaastii 600 milyan oo ka mid ah (44%) ma ogayn inay qabaan.
- Qiyaastii 320 milyan (23%) xaaladdooda waa la xakameeyay.
WHO waxay dhiig-karka ku tilmaantay sabab weyn oo ka mid ah dhimashada goor hore (premature death) ee adduunka.
Soomaaliya: waxa WHO qiyaastay
Tirooyinka badankood waa qiyaasaha WHO ee 2019 (heerka dhacdada waa mid la isku waafajiyay da’da, age-standardized); warqadda xogta WHO waxay muujisaa in Soomaaliya aysan lahayn sahan qaran oo dhawaan lagu cabbiray dhiig-karka. Warqadda xogta dalka ee WHO waxay dhiig-karka u qeexday cadaadis sare oo 140 ama ka badan, ama kan hoose oo 90 ama ka badan, ama qof daawo u qaata si loo xakameeyo dhiig-karka.
- WHO waxay qiyaastay in 36% dadka waaweyn ee 30–79 jir ay qabaan dhiig-kar (rag 33%, dumar 39%).
- Ka mid ah qiyaastii 1.3 milyan oo qaba: 40% ayaa la ogaaday (rag 34%, dumar 45%), 26% ayaa daaweyn helaya (rag 23%, dumar 29%), 10%-na waa la xakameeyay (rag 9%, dumar 10%).
- Celceliska cusbada ay cunaan dadka waaweyn (25+) waa 7 g maalintii (rag 6 g, dumar 8 g), 2019. Marka loo barbardhigo xadka WHO ee ka yar 5 g, tani way ka badan tahay; barbardhigan waa kan maqaalkan, ma aha kii WHO sheegtay.
- WHO waxay qiyaastay 20,300 dhimasho oo cudurrada wadnaha iyo xididdada (cardiovascular disease) ah 2019, waxayna sheegtay in 57% loo nisbeeyay cadaadiska dhiigga ee sare.
Waxyaabaha kordhiya halista
WHO waxay kala saartaa waxyaabaha la beddeli karo iyo kuwa aan la beddeli karin.
- La beddeli karo: cunto aan fiicnayn (cusbo badan, dufan buuxsan iyo dufan trans, khudaar iyo miro yar), dhaqdhaqaaq la’aan, tubaakada iyo aalkolada, wasakhowga hawada, iyo miisaan xad-dhaaf ah ama buurni.
- Aan la beddeli karin: taariikh qoys, da’ ka weyn 65 jir, iyo cudurro la socda sida macaanka (diabetes) ama cudurrada kelyaha.
NHS waxay sheegtaa in halistu ay kordhayso marka da’du korto, marka qaraabo dhow ay qabaan dhiig-kar, iyo marka qofku cuno cunto cusbo badan, miisaan xad-dhaaf ah yeesho, sigaar cabbo, aalkolo badan cabbo ama uu muddo dheer walaac maskaxeed ku jiro. CDC waxay sheegtaa in dhiig-karku ka dhalan karo dhaqan nololeed aan fiicnayn, sida la’aanta dhaqdhaqaaq joogto ah.
Dhibaatooyinka uu keeni karo
WHO waxay sheegtaa in dhiig-karku si xun u waxyeelleyn karo wadnaha: xanuun xabadka ah, wadne-qabad (heart attack), wadne-fashil iyo garaac aan joogto ahayn oo keeni kara dhimasho degdeg ah. NHS waxay sheegtaa in dhiig-karku keeni karo wadne-qabad ama istaroog (stroke). NHLBI waxay ku daraysaa cudurka kelyaha ee joogtada ah (chronic kidney disease) iyo, laga yaabo, dhimista awoodda maskaxda (vascular dementia) ee ka dhasha waxyeelada xididdada dhiigga, CDC-na waxay xustay dhibaatooyin aragga iyo kelyaha ah.
Sida looga hortago ama loo xakameeyo
Cuntada
- Cusbada: WHO waxay ku talinaysaa in dadka waaweyn cusbadu ka yaraato 5 g maalintii (qiyaastii 2 g sodium).
- WHO waxay ku talinaysaa in qof kasta oo ka weyn 10 sano uu ku dadaalo inuu cuno ugu yaraan 400 g khudaar iyo miro ah maalintii.
- Yaree cuntooyinka dufanka buuxsan iyo dufanka trans ku badan, sida WHO ku talisay.
- NHLBI waxay tusaale u soo qaadatay nidaamka cuntada DASH ee wadnaha u fiican, iyo habab kale oo cunto sida Mediterranean.
Dhaqdhaqaaq iyo miisaan
WHO waxay ku talinaysaa ugu yaraan 150 daqiiqo usbuucii oo dhaqdhaqaaq wadnaha xoojiya (aerobic) oo dhexdhexaad ah, ama 75 daqiiqo oo xoog leh, iyo layliyo xoog-dhis ah ugu yaraan 2 maalmood usbuucii. WHO waxay sidoo kale ku talinaysaa inaad yareyso fadhiga, haddii aad miisaan xad-dhaaf ah tahayna aad miisaankaaga yareyso.
Caadooyin kale
- Ka fogow tubaakada, oo xaddid aalkolada.
- Maaree walaaca, oo hurdo ku filan hel, sida NHLBI sheegtay.
- Ilaali ballamaha xirfadlaha caafimaadka.
- Haddii dhakhtar daawo kuu qoray, ku qaado sida loo qoray, ha ilaawin qiyaasaha, hana la wadaagin qof kale, sida WHO ku talisay.
Maqaalka Faaidada Toonta wuxuu ka hadlaa toonta, wuxuuna xusay dhiig-karka; haddaba cunto gaar ah ma beddeli karto cabbirka dhiigga iyo talada xirfadle caafimaad, mana aha daawo dhiig-karka.
Goorta la cabbiro dhiiggaaga
- CDC waxay ku talinaysaa inaad isla markiiba la hadasho kooxda caafimaadkaaga haddii aad u malaynayso inaad qabto dhiig-kar, ama haddii lagu yiri waad qabtaa laakiin xaaladdaadu aan la xakameynin.
- NHS (talo loogu talagalay dadka Ingiriiska) waxay ku talinaysaa in la baadho haddii aad 40 jir ama ka weyn tahay oo aan dhiiggaaga la cabbirin muddo ka badan 5 sano.
- NHS (talo loogu talagalay dadka Ingiriiska) waxay sheegtaa in caawimaad degdeg ah la raadsado haddii aad inta badan qabto madax-xanuun ama araggu kuu mugdoobo, ama aad dareento xanuun xabadka ah oo imaanaya oo tagaya.
Calaamadaha degdegga ah
WHO waxay sheegtaa in dadka cadaadiskoodu aad u sarreeyo (inta badan 180/120 ama ka badan) ay dareemi karaan:
- madax-xanuun daran iyo xanuun xabadka ah;
- dawakhaad, neefsasho adag, lallabbo iyo matag;
- aragga oo isbeddela, walaac iyo wareer;
- dhawaaq dhegaha ku dhex dhacaya, dhiig sanka ka yimaada iyo garaac wadnaha oo aan caadi ahayn.
Haddii aad dareento mid ka mid ah calaamadahan oo aad qabto dhiig-kar aad u sarreeya, si degdeg ah u raadso daryeel caafimaad.
Ogeysiis: Maqaalkan waa macluumaad guud oo looguma talagalin inuu beddelo talada dhakhtar. La tasho dhakhtar ama xirfadle caafimaad ka hor intaadan wax ka beddelin daaweyntaada.
