Khilaafka Dastuurka Soomaaliya 2026: Villa Somalia vs Puntland

Khilaafka Dastuurka Soomaaliya 2026: Puntland iyo Jubaland Ma dhisayaan Maamul Barer ah?

Maanta oo ay taariikhdu tahay 26-ka Abriil, 2026, Soomaaliya waxay mar kale ku jirtaa xaalad hubanti la’aan siyaasadeed ah oo salka ku haysa mustaqbalka nidaamka dawladnimo. Iyadoo ay ka dhiman tahay wax ka yar bil xilligii loo muddeeyay inuu dhammaado muddada xafiiska ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud (15-ka May, 2026), waxaa cirka isku shareeray khilaafka u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamul goboleedyada qaarkood, gaar ahaan Puntland iyo Jubaland.

Muranadan ma ahan kuwo cusub, balse waxay gaareen heerkii ugu sarreeyay ka dib markii isbeddello waaweyn lagu sameeyay Dastuurka Soomaaliya intii lagu guda jiray sannadihii 2024 iyo 2025. Maanta, su’aasha ugu weyn ee haysata dadka indha-indheeya siyaasadda Soomaaliya waa: Ma u gudbi doontaa Soomaaliya doorasho qof iyo cod ah, mise dalku wuxuu geli doonaa firaaq dowladnimo oo keeni kara burbur hor leh?

Khilaafka dastuurka Soomaaliya ee 2026 ayaa maraya heer xasaasi ah iyadoo ay soo dhowdahay dhammaadka muddada Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, taas oo sii hurisay muranka u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamulada Puntland iyo Jubaland. Isbeddelladii dastuurka ee 2024–2025, oo ay ku jiraan kordhinta muddada xilka iyo hirgelinta doorasho qof iyo cod ah, ayaa dhalisay eedeymo ku saabsan awood-urursi, iyadoo Puntland iyo Jubaland ay diidan yihiin sharciyadda hay’adaha federaalka isla markaana ku hanjabaya tallaabooyin gooni ah.

Xaaladdan ayaa keeni karta khataro ay ka mid yihiin firaaq dowladnimo, isku dhac ciidan, iyo daciifinta dagaalka Al-Shabaab, halka beesha caalamku ay ku baaqayso wadahadal degdeg ah. Xalka ugu macquulsan wuxuu u muuqdaa wadatashi loo dhan yahay iyo heshiis ku-meel-gaar ah oo lagu qabto doorashooyin la isla oggol yahay si looga fogaado burbur siyaasadeed.

Taariikhda Kooban: Sidee halkan lagu soo gaaray?

Si aan u fahanno xiisadda maanta, waa inaan dib u eegnaa safarkii dheeraa ee Dastuurka Soomaaliya. Tan iyo sannadkii 2012, Soomaaliya waxay ku dhisneyd dastuur kumeel-gaar ah kaas oo qeexaya nidaamka federaalka. Si kastaba ha ahaatee, qodobo badan oo muhiim ah sida qaybsiga khayraadka, awoodaha madaxweynaha iyo ra’iisul wasaaraha, iyo qaabka doorashooyinka ayaan weligood heshiis rasmi ah laga gaarin.

Sannadkii 2024, Madaxweyne Xasan Sheekh wuxuu hormuud ka ahaa qorshe lagu dhammaystirayo dastuurka. Isbeddeladaas waxaa ka mid ahaa:

1. In dalka laga dhigo nidaam Madaxweyne iyo Madaxweyne ku-xigeen, iyadoo meesha laga saaray xafiiskii Ra’iisul Wasaaraha.
2. In la kordhiyo muddada xil-haynta hay’adaha dowladda laga dhigo 5 sano halkii ay ka ahayd 4 sano.
3. In la hirgeliyo nidaamka doorasho ee qof iyo cod ah, iyadoo la reebayo nidaamkii hore ee qabiilka ku dhisnaa.

Tallaabooyinkan, in kasta oo Villa Somalia ay ku tilmaantay “horumar weyn”, haddana waxay dhalisay mucaaradad xooggan oo ka timid maamulada Garoowe iyo Kismaayo, kuwaas oo u arkay isbeddeladan kuwo looga gol-leeyahay in awoodda lagu ururiyo gacanta dowladda dhexe.

Puntland iyo “Firaaq Dastuurka ah”

Toddobaadkan, maamulka Puntland oo uu horkacayo Madaxweyne Siciid Cabdullaahi Deni, ayaa soo saaray bayaan culus. Sida ku cad qodobka 60-aad ee dastuurka kumeel-gaarka ah (ka hor isbeddelka), muddada Baarlamaanka Federaalku waxay ku ekayd 14-kii Abriil, 2026. Sidaas darteed, Puntland waxay aaminsan tahay in Baarlamaanka hadda jira uu yahay mid sharci-darro ah laga bilaabo taariikhdaas.

Maxay yihiin eedeymaha Puntland?

• Awood-urursi: Deni wuxuu ku eedeeyay Villa Somalia inay duminayso nidaamka federaalka ee lagu heshiiyay.
• Dhaqaalaha: Waxaa jirta cabasho la xiriirta in dowladda federaalku ay si toos ah u maalgeliso cutubyo ka tirsan ciidanka SNA oo ku sugan gudaha Puntland, taas oo loo arko isku-day lagu daciifinayo maamulka gobolka.
• Doorashooyin Madax-bannaan: Puntland waxay ku hanjabtay inay qabsan doonto doorashooyin u gooni ah haddii aan la helin heshiis loo dhan yahay ka hor 15-ka May.

Jubaland iyo Isbahaysiga “Somali Future Council” (SFC)

Dhanka kale, maamulka Jubaland oo uu hoggaaminayo Axmed Madoobe ayaan isna ka yaraysan. Ka dib markii uu Jubaland ka qabsaday doorasho heer gobol ah bishii Noofambar 2025 – taas oo Villa Somalia ay diidday inay aqoonsato – xiriirka labada dhinac wuxuu gaaray heerkii ugu hooseeyay.

Jubaland iyo Puntland waxay hadda qayb ka yihiin isbahaysi loo bixiyay Somali Future Council (SFC). Isbahaysigan oo ay ku jiraan madaxweynayaashii hore sida Sheekh Shariif iyo Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, wuxuu u muuqdaa mid raba inay cadaadis saaraan Madaxweyne Xasan Sheekh si uu u qabto shir qaran oo lagu xallinayo khilaafka ka hor inta uusan dhammaan muddadiisa sharciga ah.

Saameynta ka dhalan karta Muddo Kororsiga

Haddii Villa Somalia ay ku adkaysato isbeddelada dastuurka ee lagu kordhiyay hal sano (kaas oo dhigaya in doorashadu dhacdo 2027), waxaa dhici kara dhowr xaaladood oo khatar ah:

• Dhismaha Maamullo Barer ah: Sida ay sheegeen falanqeeyayaasha, Puntland waxay ku dhawaaqi kartaa inay tahay dawlad madax-bannaan oo ka madax-bannaan dowladda federaalka inta laga helayo heshiis cusub.
• Isku-dhac Ciidan: Wasiirka Gaashaandhiga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, ayaa dhowaan soo saaray digniin ah in dowladda federaalku ay u adeegsan karto awood ciidan cid kasta oo caqabad ku ah fulinta dastuurka cusub. Tani waxay dhalisay cabsi laga qabo in dagaal sokeeye uu dib uga qarxo gobollada koonfureed, gaar ahaan Koonfur Galbeed oo xiisad weyn ay ka taagan tahay.
• Daciifinta Dagaalka Al-Shabaab: Inta ay madaxdu isku haysato kuraasta, kooxda Al-Shabaab waxay heli kartaa fursad ay dib isugu abaabusho, iyadoo ka faa’iidaysanaysa kala qaybsanaanta ciidanka SNA iyo kuwa maamul goboleedyada.

Mowqifka Beesha Caalamka

Saaxiibada caalamiga ah ee Soomaaliya (UN, EU, US, iyo AU) waxay ku jiraan xaalad adag. Dhinac waxay rabaan inay taageeraan dowladda federaalka si loo gaaro doorasho qof iyo cod ah, balkan dhinaca kale, waxay ka walaacsan yihiin in tallaabooyinka hal dhinac ah ay horseedaan burbur dalka ku yimaada.

Warbixintii ugu dambeysay ee ka soo baxday UNTMIS (United Nations Transition Mission in Somalia) ayaa loogu baaqay madaxda Soomaalida inay isugu yimaadaan shir wadatashi oo degdeg ah. Waxay ka digeen in dalku uusan xamili karin xiisad kale oo horseedi karta gacan ka hadal.

Gunaanad iyo Falanqeyn

Soomaaliya sanadka 2026 ma ahan mid u baahan is-maandhaaf dastuuri ah. In kasta oo himilada “qof iyo cod” ay tahay mid qurux badan, haddana hirgelinteeda iyadoo aan laga helin oggolaanshaha dhammaan qaybaha bulshada iyo maamulada waxay u muuqataa mid dhibkeedu ka badan yahay dheefteeda.

Maxay tahay xalka?

1. Wadatashi loo dhan yahay: Waa in Villa Somalia ay tanaasul ka samaysaa qodobada qaar ee muranka dhaliyay si loo soo celiyo Puntland iyo Jubaland.
2. Muddada Kala-guurka: In la helo heshiis ku-meel-gaar ah oo lagu qabanayo doorashooyin heshiis lagu yahay, xataa haddii ay tahay nidaam la mid ah kii hore (Indirect Election) si looga fogaado firaaq dowladnimo.

Akhristaha guledgurey.com/: Sidee u aragtaa adigu khilaafka dastuurka Soomaaliya? Ma u malaynaysaa in Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku guulaysan doono hirgelinta doorashada qof iyo cod ah, mise dalku wuxuu u baahan yahay in dib loogu laabto miiska wadahadalka?

Nagu soo biiri dooda hoose oo la wadaag qoraalkan asxaabtaada si ay ula socdaan xaaladda dhabta ah ee dalka!

Fiiro gaar ah: Qoraalkan waa mid ku dhisan xaqiiqooyinka taagan iyo falanqaynta xaaladda siyaasadeed ee Soomaaliya ee Abriil 2026.